Siop Leol, Siop Prestatyn

Diwrnod Owain Glyndŵr / Owain Glyndŵr Day, 2026

Ffotograffiaeth / Photography: Cerflun Owain Glyndŵr, Corwen, gan Jeremy Bolwel / Owain Glyndŵr Statue, Corwen, by Jeremy Bolwel

Cymraeg / Welsh (sgroliwch i lawr am Saesneg)

Heddiw yw Diwrnod Owain Glyndŵr, a fesul blwyddyn ar 16 Medi 2012 i ddathlu’r Tywysog Cymru olaf, sef sylfaen seneddol gyntaf Cymru. Bob blwyddyn, mae o bobl yng Nghymru'n coffi bywyd a gwaddol y Tywysog Cymreig “gwrthryfelgar”.

Roedd Owain ap Gruffydd, yr ydym yn ei nabod yn gyffredin fel Owain Glyndŵr, yn arweinydd Cymreig a rhyfel hir am ddod i reolaeth Lloegr i ben yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Ef oedd y Cymro olaf a aned yng Nghymru i ddal teitl Tywysog Cymru, ac fel hyn at weithiau fel “Tywysog Olaf Cymru”.

Ar 16 Medi 1400, roedd Owain Glyndŵr mai ef Tywysog Cymru, a Wrthryfel Cymreig a barhaodd 15 mlynedd yn erbyn rheolaeth Brenin Lloegr, Harri IV. Daeth milwyr Glyndŵr nifer o lwyddiannau yn Lloegr a chipio cestyll ysgol hefyd Cymru, gan ennill rheolaeth yn gyflym. Ardal yr Alban a Llydaw lyngesol i Glyndŵr, a rhyddid y Brenin Siarl VI o Ffrainc. Ym Mrwydr Bryn Owain yn Sir Forgannwg, 1403, trechodd Owain Glyndŵr a’i fyddin lu mawr o arweinwyr Seisnig a oedd, yn ôl y rheolwyr, dan arweiniad y Brenin Harri IV ei hun. Roedd yn cynnwys mintai Ffrengig (dan orchymyn Owain), ochr yn ochr â'i uwch gadfridog Rhys Gethin, a Chadwgan, Arglwydd Glyn Rhondda.

Erbyn 1404, ar ôl i amserlen y rhaglen Sesnig gael eu trechu, cadarnhaodd Owain ei nodau dros Gymru. Cafodd ei goroni'n swyddogol yn Dywysog Cymru, a chynhaliodd senedd ym Machynlleth lle amlinellodd ei raglen genedlaethol ar gyfer Cymru annibynnol. Roedd rhaglen Owain yn cynnwys adeiladu dwy flynedd genedlaethol, sef eglwys Gymreig annibynnol, ac ailgyflwyno rhaglen rheoli Cymreig Hywel Dda.

Fodd bynnag, er bod cynnydd Glyndŵr yn llwyddiannus i ddechrau, erbyn 1407 roedd y ffaith bod Lloegr swm o arian ac adnoddau'n golygu bod hi'n dechrau ennill y dyfarniad. Erbyn 1409, roedd lluoedd Lloegr wedi ail-goncro'r rhan fwyaf o Gymru. Yn y pen draw, Glyndŵr ei ddal trwy warchae yng Nghaergybi Harlech, ond dywedodd i'w ddilyn ei hun fel dyn oedrannus ac osgoi lluoedd y gwarchae drwy ffoi yn y nos. Yna enciliodd Owain i'r tiroedd diffaith gyda'i deyrnasiad, cyn cymryd rhan mewn rhyfel herw ar draws Cymru a gororau Lloegr.

Y ffeil olaf am weld Owain oedd yn 1412, pan gawsant eu cofleidio gan y Brenin yn Aberhonddu, pan lwyddodd Owain i gipio un o arweinwyr y Brenin Harri. Cawd y Brenin Harri V, a newydd oedd ei goroni, faddau i daith Glyndŵr, ond dau dro. Ni chred Glyndŵr ei fradychu gan ei ddyfarnwyr er bod y Brenin yn rhoi gwobrau hael am ei ddal. Pan oedd tua 56 oed, ffeiliwyd ei swyddogaeth gan gyn-ddilynwr ym 1415. Ar ôl ei swyddogaeth, mae'n rhaid i'r Mab Darogan, y Mab Darogan, fod yn gyfrifol am y cynnydd i'w bobl.

Ffotograffiaeth: Cerflun Owain Glyndŵr, Corwen, gan Jeremy Bolwel
Wedi'i ddefnyddio o dan y drwydded Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Generic: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Saesneg / Saesneg

Heddiw yw Diwrnod Owain Glyndŵr, a gynhelir yn flynyddol ar 16 Medi ledled Cymru i ddathlu Tywysog Cymru olaf, a sylfaenydd senedd gyntaf Cymru. Bob blwyddyn, mae miloedd yng Nghymru yn coffáu bywyd ac etifeddiaeth y Tywysog “gwrthryfelgar” Cymreig.

Roedd Owain ap Gruffydd, a adnabyddir yn gyffredin fel Owain Glyndŵr, yn arweinydd Cymreig a arweiniodd ryfel annibyniaeth hirhoedlog i ddod â rheolaeth Lloegr i ben yng Nghymru yn ystod yr Oesoedd Canol Diweddar. Ef oedd y Cymro olaf a aned yn frodorol i ddal y teitl Tywysog Cymru, ac felly cyfeirir ato weithiau fel "Tywysog olaf Cymru".

Ar yr 16eg o Fedi 1400, cyhoeddodd Owain Glyndŵr ei hun yn Dywysog Cymru, a dechreuodd wrthryfel Cymreig 15 mlynedd yn erbyn rheolaeth Brenin Lloegr, Harri IV. Cafodd milwyr Glyndŵr gyfres o drechiadau yn erbyn byddinoedd Lloegr a chipio cestyll allweddol ledled Cymru hefyd, gan ennill rheolaeth yn gyflym. Darparodd yr Alban a Llydaw gefnogaeth lyngesol i Glyndŵr, ynghyd â chefnogaeth y Brenin Siarl VI o Ffrainc. Ym Mrwydr Stalling Down ym Morgannwg, 1403, trechodd Owain Glyndŵr a'i fyddin lu goresgynnol mawr o Loegr a oedd yn ôl pob sôn yn cael ei arwain gan y Brenin Harri IV ei hun. Roedd byddin Glyndŵr yn cynnwys mintai o Ffrainc (dan orchymyn Owain), ochr yn ochr â'i uwch gadfridog Rhys Gethin, a Cadwgan, Arglwydd Glyn Rhondda.

Erbyn 1404, ar ôl i bedwar ymgyrch filwrol Seisnig gael eu trechu, cadarnhaodd Owain ei reolaeth dros Gymru. Cafodd ei goroni'n swyddogol yn Dywysog Cymru ('Tywysog Cymru' yn y Gymraeg), a chynhaliodd senedd ym Machynlleth lle amlinellodd ei raglen genedlaethol ar gyfer Cymru annibynnol. Roedd rhaglen Owain yn cynnwys cynlluniau megis adeiladu dwy brifysgol genedlaethol, cyflwyno eglwys Gymreig annibynnol, ac ailgyflwyno cyfreithiau traddodiadol Hywel Dda (y system gyfraith a arferid yng Nghymru ganoloesol cyn ei choncwest derfynol gan Loegr).

Fodd bynnag, er bod gwrthryfel Glyndŵr wedi bod yn llwyddiannus i ddechrau, erbyn 1407 dechreuodd digonedd adnoddau a chyfoeth Lloegr droi’r gwrthdaro o blaid Lloegr – ac erbyn 1409, roedd lluoedd Lloegr wedi adennill y rhan fwyaf o Gymru. Yn y pen draw, cafodd Glyndŵr ei warchae yng Nghastell Harlech, ond llwyddodd i ddianc trwy guddio ei hun fel dyn oedrannus ac yna osgoi’r lluoedd oedd yn gwarchae dan orchudd y tywyllwch. Yna enciliodd Owain i’r anialwch yng nghwmni ei gefnogwyr ffyddlon, cyn parhau i gymryd rhan mewn rhyfel gerila ar draws Cymru a thiroedd gororol Lloegr.

Digwyddodd y cofnod olaf o weld Owain ym 1412, yn ystod cudd-ymosodiad gan ddynion y Brenin yn Aberhonddu, gydag Owain yn cipio un o gefnogwyr blaenllaw'r Brenin Harri. Cynigiodd y Brenin Harri V, a oedd newydd gael ei goroni, faddau i Glyndŵr ddwywaith, ond gwrthododd y ddau dro. Ni chafodd Glyndŵr ei fradychu erioed gan ei ddilynwyr er gwaethaf y Brenin yn rhoi gwobrau hael am ei gipio. Tua 56 oed, cofnodwyd ei farwolaeth gan gyn-ddilynwr ym 1415. Ar ôl ei farwolaeth, enillodd Owain statws chwedlonol ochr yn ochr â ffigurau arwr gwerin fel Cadwaladr, Cynan ac Arthur, fel 'Y Mab Darogan' (Y Mab Rhagfynegedig) yn aros am yr alwad i ddychwelyd a rhyddhau ei bobl.

Ffotograffiaeth: Cerflun Owain Glyndwr, Corwen, gan Jeremy Bolwel
Wedi'i ddefnyddio o dan drwydded Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Generic: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

RHANNU AR